Tsung-Dao Lee
Tên theo chữ viết gốc: 李政道
1926–2024, Thượng Hải, Trung Quốc, San Francisco, California
Nhà vật lý lý thuyết người Mỹ gốc Hoa, người cùng Dương Chấn Ninh dự đoán sự vi phạm tính chẵn lẻ và nhận giải Nobel Vật lý năm 1957.
Sinh ra ở Thượng Hải, Lee rời Trung Quốc năm 1946 để học tại Đại học Chicago dưới sự hướng dẫn của Enrico Fermi, lấy bằng tiến sĩ năm 1950. Ông làm việc tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton trước khi về Đại học Columbia năm 1953, trở thành giáo sư chính thức ở tuổi 29 — người trẻ nhất khi đó trong lịch sử Columbia.
Cùng Dương Chấn Ninh, ông chỉ ra rằng tính chẵn lẻ chưa từng được kiểm chứng trong tương tác yếu; dự đoán được xác nhận bằng thực nghiệm chỉ trong vài tháng, đưa hai người trở thành những người Hoa đầu tiên nhận giải Nobel. Ông tiếp tục đóng góp cho lý thuyết trường và thống kê, đồng thời xây dựng các chương trình đưa sinh viên Trung Quốc sang Mỹ học vật lý sau Cách mạng Văn hóa.
Công trình đoạt giải Nobel
Đầu những năm 1950, bí ẩn 'θ–τ' cho thấy hai hạt giống hệt nhau phân rã thành các trạng thái có tính chẵn lẻ khác nhau. Năm 1956, Lee và Yang rà soát toàn bộ bằng chứng thực nghiệm và chỉ ra rằng bảo toàn chẵn lẻ — tính bất biến của vật lý qua phản chiếu gương — chưa bao giờ được kiểm chứng cho tương tác yếu, dù được xem là điều hiển nhiên.
Bài báo 'Question of Parity Conservation in Weak Interactions' đề xuất các thí nghiệm cụ thể. Tháng 1 năm 1957, Chien-Shiung Wu quan sát thấy electron phát ra bất đối xứng từ phân rã beta của coban-60 bị phân cực — vi phạm chẵn lẻ rõ rệt. Phát hiện này phá vỡ một đối xứng được cho là cơ bản của tự nhiên và mở đường cho lý thuyết V–A của tương tác yếu.
Nơi làm việc: Đại học Columbia, Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton
Hoa Kỳ, Trung Quốc